Het Disco Elysium-protocol · waarom we deze categorie apart houden

Wat de categorie is

Een visual novel is, in één zin: een spel waar de tekst het belangrijkste systeem is. Geen actie-gevechten als hoofdmechaniek, weinig of geen platforming, beperkt of geen exploration in de klassieke zin. Wat je doet is lezen, en op vaste of vertakkende momenten een keuze maken. Het beeldmateriaal is meestal statisch — karakterportretten met wisselende expressies, achtergronden die per scène veranderen, occasionele animaties. De muziek is gemoedsbeïnvloedend, niet performance-gericht.

Dat is alles. Het is geen complex genre om te beschrijven, en het is daarom des te raarder dat geen enkele Nederlandse retailer de categorie als aparte zoekfilter aanbiedt. Wie op Bol.com naar visual novels zoekt, komt uit in «Adventure» of «Indie» — verzamel-bakken die de zoeker niet helpen. Coolblue verkoopt ze niet. Game Mania heeft ze, maar niet als categorie.

Een korte historie

De visual novel als format ontstond in Japan rond 1990, deels als reactie op het feit dat tekstrijke RPG’s op de PC-9801 al een vast publiek hadden. De aanduiding «visual novel» werd later canon door studio’s als Leaf en Key in de tweede helft van de jaren ‘90, maar het idee — een verhaal vertellen met statische art en muziekstemmingen, met af en toe een vertakking — gaat verder terug. ChoroQ-spelers zullen Otome-Tachi no Den’ya uit 1988 herkennen als proto-voorbeeld; de echte canon-titels — Tokimeki Memorial, To Heart, Air — zijn allemaal jaren ‘90.

In het westen kwam de erkenning pas in de jaren 2010. Het kantelpunt voor de meeste Engels-talige spelers was Phoenix Wright: Ace Attorney — in Japan 2001, in Europa pas 2005 op de Nintendo DS. Daarna volgde een gestage groei: 999: Nine Hours, Nine Persons, Nine Doors (2009), Steins;Gate (2009 / westen 2014), Danganronpa (2010 / westen 2014).

Het kantelpunt voor het arthouse-spectrum kwam in 2019 met de release van Disco Elysium. Voor het eerst een visual novel die niet uit Japan kwam, niet anime-art gebruikte, en die in de eerste week 100.000 kopieën verkocht zonder uitgever-budget. Sindsdien is het label «visual novel» in het westen niet meer een nicheterm voor anime-fans alleen.

Visual Novel is geen genre. Het is een formaat dat een verhaal-systeem mogelijk maakt waar andere game-formaten geen ruimte voor hebben. Het verschil is hetzelfde als tussen een korte film en een roman. Robert Kurvitz · in een interview, 2019

Disco Elysium als grensgeval

Op de productpagina van Disco Elysium zal je merken dat het archief de titel onder Visual Novel heeft staan en niet onder Rollenspel. Dat is een bewuste keuze die uitleg verdient.

Disco Elysium heeft een uitgewerkt rollen-systeem — 24 vaardigheden verdeeld over vier categorieën, opbouwende leveling, builds die hele speel-stijlen openen. Vanuit dat perspectief is het een RPG. Maar als je naar de gameplay-tijdsbesteding kijkt, besteedt de gemiddelde speler 80 tot 85 procent van zijn speeltijd aan dialoog-lezen en dialoog-keuzes maken. De resterende 15-20 procent is verkenning van een vaste kaart, en die verkenning is grotendeels in dienst van het vinden van meer dialogen.

Geen enkel klassiek RPG-systeem — combat, inventory-management, gear-progressie — speelt een centrale rol. Vandaar de classificatie onder visual novel. Het is een grensgeval; ik zou een speler die het onder RPG verwacht niet ongelijk geven; maar als zoekfilter dient de visual novel-classificatie de zoeker beter, want wie naar «rollenspel» zoekt, verwacht meestal combat-RPG’s à la Diablo of Witcher.

Wat de tests anders maakt

Visual novels hebben een eigen test-protocol op de werkbank. Drie dingen zijn anders dan bij combat-titels:

Tekst-leesbaarheid

Voor visual novels op CRT (oudere DS-emulator-setups, sommige PC-titels) test ik specifiek of de tekst leesbaar is op de bedoelde resolutie. Een tekst-zware game op een CRT met scanlines kan onleesbaar worden als de font-rendering niet goed was ontworpen voor lage-resolutie weergave. Phoenix Wright op een originele DS is bijvoorbeeld prima leesbaar; een PC-VN op een vroege 800x600 CRT-modus is dat soms niet.

Save-file integriteit

Visual novels worden vaak in lange sessies gespeeld — 8 tot 60 uur — en de save-files zijn cruciaal. Het standaard speeltest-protocol is voor visual novels uitgebreid: ik maak een save aan op een niet-triviaal moment (na een keuze met consequenties), sluit de game volledig af, herstart het systeem, laad de save, en check of de gevolgen van de keuze daadwerkelijk zijn bewaard.

Een corruptie hier is een grotere ramp dan een corruptie in een actie-spel — je verliest niet vijf minuten gameplay, maar zes uur leeswerk. Dus de test is rigoureuzer.

Voice-acting check

Disco Elysium en sommige andere westerse visual novels hebben vol-acted audio. Voor die titels test ik specifiek of de audio synchroon loopt met de tekst op de geleverde hardware, en of de Dutch-subtitels (waar aanwezig) niet uit de pas lopen.

NL-toetsenbord en lokalisatie

Een ondergeschat punt: visual novels op de PC zijn vaak ontwikkeld voor US-toetsenbord-lay-out, met diakritische tekens (á, é, ï, ö, ü) die niet altijd correct worden weergegeven. Voor een Nederlandse speler is dat hinderlijk omdat de game zelf prima werkt, maar je naam invoer-veld kapot is en je een Engelse speel-naam moet kiezen.

Het archief test op een Nederlands toetsenbord en noteert specifiek of de naam-invoer (en eventuele text-input-onderdelen) Dutch-characters accepteert. Disco Elysium doet dat correct; sommige indie-visual-novels niet.

De kleine titels achter Disco Elysium

Disco Elysium is de bekendste visual novel die in het archief op enig moment heeft gelegen. Maar er zijn andere titels die de moeite waard zijn voor wie de categorie verkent:

• Hatoful Boyfriend (2014) — comedy-visual-novel over een meisje op een duivenschool. Absurditeit als kunstvorm. Eenmaal in het archief gehad, in een week verkocht.
• Doki Doki Literature Club (2017) — gratis op Steam, dus we verkopen hem niet, maar elke visual novel-fan zou hem in zijn bibliotheek moeten hebben.
• VA-11 Hall-A (2016) — bartender-simulator in een cyberpunk-bar. Stevig op tone-piek, fant-favorite, regelmatig in het archief.
• Coffee Talk (2020) — vergelijkbaar concept, vriendelijker tone, koffieshop in Seattle met fantasy-wezens. Veel succes in NL.

De drie laatste zijn redenen waarom een visual novel-categorie als filter waarde heeft — ze hebben allemaal een vergelijkbare tijdsinvestering en lees-tegenover-actie ratio, en wie één van die titels heeft gespeeld en gewaardeerd, vindt waarschijnlijk een van de anderen ook de moeite waard.

Aankoop-advies

Voor wie nieuw is in de categorie: begin niet met Disco Elysium. Het is een buitengewoon goed spel, maar het is een buitengewoon moeilijk spel om als eerste visual novel te kiezen — 60 uur, zeer hoge literaire dichtheid, soms zware politieke onderwerpen. Een speler die nooit eerder een tekstrijke game heeft gespeeld kan het na vijf uur opzij leggen en concluderen dat «visual novel» niets voor hem of haar is, terwijl het in werkelijkheid de specifieke uitdaging van Disco Elysium was.

Beter als instapper: Phoenix Wright (Ace Attorney 1), Tangle Tower, of de eerder genoemde Coffee Talk. Lichtere tone, kortere sessies, je leert het format kennen. Daarna — ja, naar Disco Elysium.

Het archief houdt deze categorie apart als zoekfilter, want zoekers verdienen het. Volgende essay in deze serie: waarom we Strategie één filter is en niet drie (4X / RTS / TBS). Eind april.